س ساعت - اين كلمه از آن جهت مورد بحث صدرا واقع شده است كه در آيات قرآنى اشاره بدان شده و از روز قيامت تعبير به ساعت گرديده است چنان‌كه فرمودند : « يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها » و گفته شده است قيامت را از آن جهت ساعت گفته‌اند كه « يسعى اليها النفوس » نه به قطع مسافت مكانى بلكه به قطع انفاس زمانى و به حركت جوهريهء ذاتى و توجه عزيزى الى اللَّه و ملكوت او در صورت مرگ ، پس كسى كه بميرد « وصلت اليه ساعته و قامت قيامته » آن ساعت قيامت صغرى است به قياس به قيامت كبرى كه ساعات انفس راست مانند قياس ايام ساعات . « 1 » اهل معرفت و يقين شكى در امر ساعت نداشته و مؤمن به آنند و مىدانند كه « أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها » السالك الصادق - سالك الى اللَّه كه از روى صدق و نيت پاك قدم در راه سير و سلوك نهاده است . سالك الصادق و بل الواصل المحق مىباشد . « 2 » سبب حاجت ممكن - يكى از مباحث كلامى فلسفى اين است كه سبب حاجت ممكن به سبب چيست پاره‌اى صرف امكان دانند و عده‌اى حدوث را در ممكنات علت احتياج ممكن به علت دانند ملا صدرا گويد : حدوث سبب حاجت ممكن به علت نيست و الا ماهيت مبدعات معلول نمىبودند ( چون وصف حدوث ندارند ) و علاوه حدوث متأخر از تأثير علت است ، يعنى تا چيزى به وجود نيايد نتوان به آن حادث گفت پس حدوث صفت بعد از وجود است و چگونه تواند علت براى احتياج باشد ، نظر ملا صدرا اين است كه حدوث منشأ حاجت به علت معدّه است و علت معدّه هم علت بالعرض است و نه بالذات ، وى گويد : « 3 » سبب ذاتى وجود حوادث به وجهى عدم است به اضافه امكان پس علت حاجت به علت امكان ذاتى است به اضافه عدم . منظور اين است كه ممكنات نظر به ذات خودشان و بدون توجه به علت‌شان عدمند و نظر به علت‌شان آن‌ها را رنگ وجود مىدهد . سبب لمى - مراد از سبب لمّى برهان لمّ است . برهان لم . سبق - سبق به معناى تقدم و جلو « سبق على قوم » يعنى برترى بر آن‌ها يافت و در شرف

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 4 ، ص 377 . ( 2 ) كسر الاصنام ، ص 5 . ( 3 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، صص 252 - 255 .